De media hebben een enorme macht. Ze vormen ons beeld van de werkelijkheid en beïnvloeden onze representaties ervan. De Belgische samenleving wordt gekenmerkt door een ongeziene multiculturaliteit, die nog lang niet voldoende zichtbaar is in de media. Er blijft nog veel werk aan de winkel om ervoor te zorgen dat de media de diversiteit van de samenleving op een meer eerlijke en volledige manier weerspiegelen. De kwaliteit van de informatie hangt daar rechtstreeks van af.
De sociale bewegingen van de voorbije jaren hebben opgeroepen tot een meer inclusieve samenleving, waarin verschillen worden gerespecteerd. De media spelen een belangrijke rol om aan deze verwachtingen tegemoet te komen, zodat iedereen zich kan herkennen en zijn of haar stem gehoord voelt.
Diversiteit in teams, experten en standpunten
De kwestie van diversiteit in de media is veelzijdig. Volgens Guylaine Germain, coördinator gelijkheid en diversiteit bij de AJP – de Vereniging van Beroepsjournalisten – moet men, om het onderwerp goed te begrijpen, zowel naar de mediacontent als naar de samenstelling van redacties kijken. Daarbij moeten verschillende vormen van diversiteit in aanmerking worden genomen: gender, afkomst, sociaaleconomische achtergrond, leeftijd en de representatie van personen met een handicap.
Diversiteit beperkt zich niet tot de zichtbare aanwezigheid op papier, via de ether of op het scherm. “Ze omvat ook de diversiteit binnen productie- en redactieteams (journalisten, technici, ontwerpers, enz.), de diversiteit van stemmen en van uitgenodigde experten, en de diversiteit van verhalen en standpunten die in de inhoud aan bod komen”, legt Sharon Vandevenne uit, projectmanager bij mediarte, het sociaal fonds voor de hele Belgische audiovisuele, film- en digitale sector. “De kwestie van diversiteit speelt zich af op meerdere niveaus: in de gezichten die we op het scherm zien, in de verschillende stemmen die we horen en in de verhalen die we te zien krijgen.”
Een democratische uitdaging
Omdat de media “bepalen hoe we de wereld zien, anderen begrijpen en onszelf waarnemen”, hebben ze de plicht om de realiteit te tonen zoals ze is, in al haar verscheidenheid en rijkdom. Sharon Vandevenne voegt daaraan toe dat “wanneer de media de pluraliteit van de samenleving weerspiegelen, ze bijdragen aan een meer eerlijke en volledige representatie van de werkelijkheid.”
Voor Guylaine Germain vormt diversiteit in de media een democratische uitdaging: “Door een deel van de bevolking te negeren, vergeten de media hele delen van de actualiteit te behandelen. Een gebrek aan kwalitatieve informatie is gevaarlijk voor de samenleving.”
Het gebrek aan diversiteit in de media schaadt de kwaliteit van de informatie.
Het thema van diversiteit in de media wordt al enkele jaren opgenomen binnen de openbare informatiesector. Zo heeft de RTBF bijvoorbeeld haar eigen diversiteitsbarometers ingevoerd. Safia Kessas, diversiteitsverantwoordelijke bij de RTBF en hoofdredactrice van Les Grenades, benadrukt het belang van het regelmatig meten van de resultaten om vooruitgang te boeken. Iedereen toegang geven tot het democratische debat is een fundamenteel doel voor de openbare omroepen. Aan de Vlaamse zijde richtte de VRT al in 2003 een diversiteitscel op en stelde in 2011 concrete doelstellingen op om de diversiteit op televisie beter te weerspiegelen.
Trage en ongelijke vooruitgang
Het blijft moeilijk om meer diversiteit in onderwerpen en standpunten te brengen zolang het journalistieke beroep zelf niet diverser wordt. Volgens studies van de AJP “neemt de diversiteit naar afkomst binnen het journalistieke beroep af, zeker in verhouding tot de steeds diversere Belgische samenleving. Dat heeft ook een weerslag op de inhoud”, merkt Guylaine Germain op.
Ook journalistenscholen hebben een rol te spelen in het veranderen van praktijken. “Er bestaat nooit maar één manier om informatie te behandelen. De scholen proberen studenten meer nieuwsgierigheid en meer diversiteit aan perspectieven bij te brengen over een bepaald onderwerp”, legt Germain uit.
Een ander belangrijk gegeven is dat vrouwelijke journalisten te maken krijgen met het fenomeen van de leaky pipeline (het ‘lekke pijpleiding’-effect) tijdens hun loopbaan. Hoewel jonge vrouwen de meerderheid vormen in journalistenscholen, zijn ze na verloop van tijd steeds minder vertegenwoordigd in het beroep, door de obstakels die ze ondervinden. Als er niets verandert om meer gendergelijkheid in redacties te bevorderen, zal die pas in 2064 bereikt worden…
Jongeren, senioren en mensen met een handicap zijn bijzonder ondervertegenwoordigd in de Franstalige dagbladpers. En hoewel het aantal vrouwen dat als deskundige of geïnterviewde wordt geciteerd inmiddels boven de 20% ligt, blijven ze sterk in de minderheid.
Volgens Sharon Vandevenne “zijn er zichtbare verbeteringen, onder meer een betere vertegenwoordiging van vrouwen en een grotere bewustwording bij werkgevers, maar is er nog veel werk op het vlak van etnische diversiteit en de representatie van personen met een handicap of van LGBTQIA+-gemeenschappen.” Volgens haar zijn vrouwen, mensen boven de vijftig, personen met een migratieachtergrond en mensen met een handicap nog altijd onvoldoende vertegenwoordigd.
Actieplannen voor diversiteit, opleidingen, de ontwikkeling van tools en hulpmiddelen, partnerschappen met scholen en bedrijven, enzovoort — de mediasector zet concrete initiatieven op. Volgens Sharon Vandevenne kan men de vooruitgang versnellen door “van bewustwording naar structurele verandering te gaan: diversiteit moet een gedeelde verantwoordelijkheid worden op alle niveaus — van de scholen tot de studio’s, van de zenders tot de besluitvormers.”
Rekening houden met kwesties van diversiteit en inclusie helpt om media op te bouwen die beter de rijkdom en verscheidenheid van de samenleving weerspiegelen — een samenleving waarin iedereen zich kan uitdrukken, gehoord wordt en anderen kan inspireren.